Региональное информационное агентство
поиск по статьям и новостям

​Дика дезал – мехка ганз

13.07.2017, 17:16      Новости Магаса

1.ГIорваьнна Iилманхо, профессор

ХIара шера, дешар дIадолалуш, дукхагIйолча классашка хьалхара урок хул гIалгIай метта хетаяь, укхаза дувц вай метта ширалах, цун къона йоазув кхеллача нахах, из мотт кхы тIа шаьрбеш, къахьийгача нахах, цун Iилман кIийленах, таханарча вай меттах долча книжкаех, цар дикача оагIонех а кхоачамбоацарех а. МоллагIча классе цу тайпара урок луш се вале а, улга тIа даим ши сурт хьалтох аз. МагIахьа — Мальсагов Зоврбикдар, эгIахьа — Оздоев ИбрахIима сурт. ЦIаккха хаттац дешархоша, уж вIаший юхе хIана нийсбеннаб, царех цаIдукхагIа лархIа веза, вож кIезигагIа лархIа веза, аьнна. Хов царна мел беркат хьадаьннад царех вай къаманна, цун мотт, йоазув, дешар, литература дегIакхувлача даькъе. Зоврбика дIа мел доладаь хинна дика гIулакх, дIахо дIайодача хана эггара чIоагIагIа дегIакхувлаш, наха юкъе дIадоаржадеш, кердача лакхаленашка кхувлаш, хьавенар Оздоев ва. Цудухьа къаман мотт бувцача моттиге, цу шин сага цIераш йоах аз, цар цхьатарра сий деш, иштта уж лархIа Iомабу сай дешархой а.

Оздоев Iабдаразкъий ИбрахIима цIи сона яйза дукха ха я. Школе деша вагIача хана, гIалгIай мотт Iомабеш мел дола йоккхагIйолча классашкара книжкаш оттадаьр из вар.Вешта аьлча, пхе классерча книжкай автор вар из, цун тайпан цIи тIалатташ дар 5 – 9 классашка Iомадеш хинна метта грамматиканна хетадаь балхаш. ТIехьагIо хувцалу пхелагIча классе Iомадечун автораш, уж таханарча дийнахьа Л.Мальсаговаи А.Цицкиеваи ба, вожаш хIанз а ИбрахIима кулго кхелла да. Вешта аьлча, Iилман кIийлен тIа баьккха гIалгIай мотт эггара хьалха сона бовзийта а безабалийта а саг вар Оздоев. Со деша вагIача хана, тхона из дика а хьехар, хIана аьлча из гIулакх дезаш, къамах дог лазаш, нах бар сона из хьийхар, цудухьа дега кIоаргенашка кхоачар цар оалаш дола хIара дош. Цу хана санна дика хIана хьехац хIанз? Цу тайпара хаттар отта тарлу. Аз яхац таханарбараш геттара во ба. ХIаьта а къамах дог дукхагIа лазар цар. Цун ший бахьан а дар. ХIаьтта мара, Сибре лайна, мехкабаьннабацар гIалгIай, кхойтта шера сатийсадар цар шоай даьй лаьттанга, наьна меттага. Iилман, дешара тIехьадиса шоай къам кхыча къамашта тIехьакхеде ловра. Из декхар кхоачашде царна чIоаггIа гIо деш дар Iабдаразкъий ИбрахIима яздаь книжкаш. Наьсаре тхона юххе бахар Оздоев Мусай дезал. Цун вар ИбрахIим яхаш кIаьнк. Хетаргахьа, Iилманхочун сийна тиллаяр дас цох из цIи. Цун цIи мел йоккхача хана, тхона юкъерча берашта дагавохар Iилманхо, цудухьа из кIаьнк геттара боча а, хьамсара а, кхычарел гаргагIа а хетар тхона.

Тхо школе дешаш долча хана, Iилманхой, йоазонхой Дала дакъа денна, цо лаьтта бахкийта цун варасаш болаш санна хетар тхона. Уж хIанз мо каст-каста го йиш хилацар, хIана аьлча берригаша хIана бахац аьнна, гаьнарча Шолжа-ГIалий тIа бахар. Наггахьа воагIа хьаьша мо мара багIацар уж Наьсаре е кхыча гIалгIай районашка. Сона цIаккха дага дацар, мичча хана вайна а, айса школе Iомаду книжкаш яздаь саг сайна гург ма вий аьнна.

Эггара хьалха сона ИбрахIим вайра университете деша эттачул тIехьагIа. Цхьан дийнахьа филологически факультет чуйолча цIагIара араваьнна дIаводача сага тIехьахьежа, йоккхагIйолча курсашка деша вагIача зIамигача сага аьлар:

— ДIахьажал дIа вода Оздоев ИбрахIим!

Тхо дIа-юха хьежар, лакха, кIай Бешлоам-Корта тхоашта го безаш санна. Кхы ер ма дий аьнна бIаргтIаотташ хIама ца хоаденна:

— Мичахьа вода из? – хаьттар оаха.

Тхох велавенна:

— Из водар гуций шоана? – цун ше гор кхераш санна, пIелг тIахьекхар тха воккхагIволча новкъоста.

ТIаккха вайра тхона, бейоаллаш фурашка йолаш, дIавода юкъерча дегIара къоаналгахьа леста къонах. Цкъарчоа багенаш гIовттаяьча дисар тхо, хIана аьлча гIалгIай метта кIоаргаленашка тхо кхоачадеш, пхиъ книжка яздаь саг вар тхона эггара хьалха гуш хиннар.ХIаране дагахьа ше-ший уйлаш кхийста хила тарлу цу хана, бакъда эггара хьалха са кер чу дессар, «цунна мо наьна мотт ховш валара со, тIаккха, укхаза университете вена, пхе шера кхеста везаргвацар». Цхьа ший тайпара, кхыча нахах тара воацаш хийтар сона из. Сона моттар, из хила веза, лакха, эза тай санна нийса дегI долаш, сихо гIа боаккхаш, лоа санна кIайбенна корта ахкарца тоабаь-нийсбаь саг. ТIадувха барзкъаш эггара тIехьарча модах хила дезаш санна хетар сона. Амма со гIалатвувлаш хиннавар. ЧIоагIа сабаре саг хийтар сона цох. Цун шорта гIа боахаш долча боларо а хьахайтар из. Корта-м мосах хIама тIадоацаш, чIормабаьнна бар. Хьатаро бос болаш вар ИбрахIим. Вешта, Шолжа-ГIалий тIа отташ хиннача ахканарча йIовхало Iийне вагIар мара хила а хилийтацар сийрдача юхьара. БIайхача маьлхо сиха доагадора цIока. ТIабувха гIирс а бар мугIарерча наьхабар санна, бакъда цун ханарча сагага товш бар из. Мода я, сога хаьттача, хьога товш дола хIама. Уж дешаш, вIалла шеко йоацаш, ала йиш яр Iилманхочох. ДегI, цхьа безача михьо IотеIавича санна, дар цун. Кхыча тайпара аьлча, дешаро, йоазоно, Iилмо кIеззига хьийшачох тара дар баламаш, юхь, бIаргаш. Из бокъонца къайлаваллалца, цунна тIехьахьежаш лаьттар тхо, из безаме хетарах а везаваларах а дар из. Цу хана сона духьалхьокхар айса школеIомадаьча цун книжкай мужалташ, параграфаш, упражненеш, предложенешта, дешашта деш дола тохкамаш, шолха алапаш, сецара хьаракаш… Кхы цIаккха дицлургдоацаш, са дагахьа дисар цу сага куц-сибат. ДIахо дIайодача хана, хьахьокха ца везаш, сона цу сахьате вовзар городе гIолла воагIа е университета уйченашка гуш вола профессор. Каст-каста гора из ЦIеча фронтовикий урамагIа хиннача шозза вIаштIардаьча, сиро бос болча цIагIа чуводаш е аравоалаш. Цу чу яр Оздоев ИбрахIима болх беш хинна Iилма-тохкама институт. Цун наIарга гIолла лелар дукхагIйола Шолжа-ГIалий тIара трамвайш. Се цига гIолла тIехвоалаш хилча, корах дIахьожар со, гIорваьнна Iилманхо юха а юха а бIаргаго безам болаш. Цхьайолча хана цу тайпара аьттув боалаш а нийслора. ХIаьта университетерча хьехархоша моллагIа гIулакх тIадилла, цига гIо аьлча-м сона боккха кхаъ хулар, хIана аьлча, кхы вIалла деце а, ИбрахIимах бIаргтохар ма хуларий сона. Иштта, цкъа вайча а безам тIабодаш, наха юкъе белгалвала, ше тIех хилар хьахьокха ца гIерташ, хьаьнала, догцIена саг вар из. Укхаза кIеззига дувца лов цун вахарах-леларах, тIема а къахьегама а наькъех лаьца.

Оздоев Iабдуразкъий ИбрахIим ваь хиннав 1905 шера Пхьилекъонгий-Юрта. Цу заман чухьа, вайна ховш ма хиллара, массайолча юрташка хиннаяц дунен дешар дешаш йола школаш, дукхагIъяраш хьужаренаш хиннай. Да а нана а дешанза, ков-боахам леладарца, ахархочун къахьегамца хьоашал долаш нах хиннаб. Цун нана ЙолгIаз тайпан Буро магIарча Котанаькъан хиннай. Деша безам боаца саг, Iа фухха дарах, лерттIа дийша дIагIоргвац. Из сона дика гучадаьннад ткъо шу совгIа школе болх беш яьккхача хана. Деша безам бола саг, мелла цун новкъа духьаленаш, халонаш нийсъяларах, ца дийшача Iергвац. Цу шоллагIа тайпа болча нахах хиннав Оздоев ИбрахIим. Ха тиннай-кх са аьнна доацаш, дикка воккха хинначул тIехьагIа деша вода из магIарча БурокIалха хьайийллача ворхI шера дешача школе. Дешарал совгIа, юртбоахамца дувзаденна балхаш де а Iомабеш хиннай из ший дешархой. Вайна ховш ма хиллара, школа яьккхачул тIехьагIа дIахо деша ваха цаI мара моттиг хиннаяц вайцигацу заман чухь. Из хиннай 1924 шера Буро тIа хьайийлла хьехархой техникум. Хьаькъал долашагIа мел бола вай кагий нахи мехкарийи цига деша ухаш хиннаб. Из де лоархI ИбрахIима а. Хургболча хьехархошта бе-бе Iилмаш довзийташ хиннаб гIорбаьнна бола гIалгIай а эрсий а къамех хьабаьнна нах. Масала, цига наьна мотт хьехаш хиннав Беков ДордагIа Тембот. Ала деза, гIалгIай мотт дика харах, цунна декхарийла ба меттаца а литератураца а болх беш, тIехьа тIайоагIача хана гIорбаьнна дIабаха вай кагий нах. Царех хьахиннабчIоаггIа эшаш бола болхлой: хьехархой, Iилманхой, йоазонхой, иштта кхыбараш а. Цу техникуме балха волаш а, кхувш боагIача кагийча нахаца айхха бувзам лоаттабеш а, хиннав Мальсагов Зоврбик. Ха дIа мел йода, вай хургбола йоазонхой эггара хьалха укхаза бовз ИбрахIима. Техникуме хьалхарчарца деша баьгIаб ала мегаргда Муталиев Хьажбийкар, Озиев Салман, Зязиков Бахьаудин, Осмиев Хьамзат, царех тарра кхыбараш. Цига хоттаденна доттагIал, шоаш дунен чу мел бах кIал ца дуташ, кхы а чIоагIдеш, дIабахаб уж укх дунен чура.

Нагахьа санна университете, институте е школеболх бе нах тоъаш ца хуле, дешаш хиннарех дикагIбараш юхебут дIахо цига къахьегаргдолаш. Цу тайпара масалаш дукха доаладе йиш я. Иштта вита хиннав Оздоева цIерхо Дахкильгов ИбрахIим. Ший деррига вахар ше дийшача вузе болх беш даьккхар цо, дукха хIама ца эшаш. Ше дийшача университете балха Iийна, цул тIехьагIа ГIалгIай университета ректор а хинна, хьавоагIаш ва Мартазанов Арсмак. Цу тайпара масалаш итташ доаладе йиш я. Оздоев ИбрахIим а витав ше дийшача хьехархой техникуме, наьна мотт хьехаргболаш. Цул тIехьагIа Москвера аспирантура яьккхача, цхьацца дешарца дувзаденна балхаш ду цо, дIахо из хьожавухьехархой говзал лакхъяра института директора балха тIа. Нохчий а гIалгIай а цхьа республика хилар бахьан долаш, из институт шин къаманна лаьрхIа яр. Цу хана, дикка тоалу школашкара методически болх. Урока чулоацам мишта хила беза, из мишта оттае а дIаяхьа а еза, хьалхадоахийтар цо республикерча школашка болх беш болча наха. Цул совгIа, цхьаькха цхьа лоархIамера гIулакх кхоачашделга а шийна тIаийцадар кулгалхочо. Эггара хьалхара гIалгIай алфавит латински алапех латташ дар, цудухьа, мотт Iомабеш а, цунца газеташта, книжкашта, кхыча кепайоазон продукцена кепа тохаш а, халонаш нийслора. Цу заман чухь воацаш вар из йоазув хьакхелла а дIахьийха а вола шаккха саг: З.Мальсагови Т.Бекови. Къаьнара алфавит дIадаьккха, эрсий графика кIийлен тIа кердадар кхолла соцадаьдар. ДукхагIа из болх баьр а чакхбаьккхар а Оздоев вар. 1938 шера, тIа а ийца, чIоагIду керда алапат. ХIанз цун кIийленга даьдараш эрсий алапаш дар. Цхьабола нах тахан а тIехьа, цу къаьнарча алапашка сатувсаш ба. Шоашта цох цхьаккха хIама ца ховшше, из дикагIа да яха болалу уж. Фу даь дикагIа да аьлча, юххера хьаала хIама а хилац цар, корта а болаш. ДикагIа да ИбрахIима оттадаь керда, шийца 46 алап дола алфавит. Вай Росси оалаш болча мехка мел дахача хана, ханза баргбоацаш, Iомабе безаш ба эрсий мотт. Из эггара хьалха вай паччахьалкхен мотт ба. Из мотт ховча сага геттара атта Iомалу гIалгIай йоазув, хIана аьлча дукхагIдола алапаш эрсий метта урока тIа Iомадаь хиларах, уж да 33 эрсий алап. Юхедусараш 13 мара дац. Бокъонца бакъдар аьлча, къаман йоазув, дешар Iомадара кхоачам ба уж кхойтта алап Iомадича. ТIаккха аьттув болаш деций цу тайпара алфавит хилар? Сога хаьттача, чIоагIа аьттув болаш да. Таханцу нахага ла ца дувгIаш, Оздоевна доккха баркал ала доагIа цу тайпара алфавит кхолларах.

Дукха къаманна пайдане болх бе лаьрхIа вар зIамига саг ше волча институте. Школера а кхыча моттигашкара а гIалгIай меттах, литературах дола дешар дикагIа дIадахийтар духьа, бе-бе программаш, методически кулгал, книжкаш увттадайта волалу из. Ше а бу цо мотт хьехара эшаш дола книжкаш яздарца бувзабенна болх. Бакъда, кицо ма аллара, «лийрхIар хилац, дегIар мара». Дуккхача наьха вахар ийрчадоаккхаш, Сийлахь-боккха Даьймехка тIом хьов. ТIем тIа ца водаш, Iе йиш йолаш хиннав ИбрахIим. Iилманхо санна тыле болх бе вита хиннав из, цу тайпара нах къаман кIезига боландаь. Бакъда цо соцаду, кхыбола мугIарера нах санна, мохк моастагIчох лорабе ваха. Цу хана, цун новкъостий болаш, из волча боагIаш хиннаб Яндиев Жамалда, Зязиков Бахьаудин, Мальсагов Дошлакъа, Осмиев Хьамзат, кхыбараш. Цар, ма гIо, цIагIа Iе, аьнна хиннад цунга. ХIаьта а цох хIама хиннадац. Укхаза белгалдаккха деза, цу хана саг йоалаяь, кхо шу даьнна воI Рамис волаш, из хиннилга. Цо йоалаяьр хиннай Юкъерча Ачалкхерча Чапанов Висангире йоI Елизавета. Из ше Санкт-Петербурге яь, кхийна хиннай. Цул тIехьагIа цар дезал цIабаьхкаб Буро тIа. Москве дешаш волча ИбрахIима цхьаццаболча гаргарча нахага гIолла яйза хиннай из. ЙоI чIоагIа хоза пандар локхаш, моллагIа ше нийсъенна ловзар тоадеш хиннай. Иштта кулга говзал йолаш, барзкъа-хIама де ховш а хиннай. Кхыча тайпан зIамигача сага йийха ягIача хана, йиIий даьх кхийттад, хургвола найц во могавеш дола къамаьл. Бокъонца из бакъдий хьожаш ла а дийгIа, ший йоI юхаяьккха хиннай Висангире. Иштта ена хиннай из1939 шера Оздоев ИбрахIимга. Кхыметтел цу моттиго а, тIем тIа ца вохийташ, соцаваьвац из. Укхаза дагавох сона Чахкиев СаIида язъяьча «БIаргий хих бизза» кад яхача драматически поэма тIара турпал Куркъа. Къона нускал Тои, хIаьтта ваь кIаьнк воллаше, уж бита, наьха гIулакха вала вода из, уж паргIатбаха дага волаш. Тоэ, хьай воIа барт баккха, аьлча, цунгахьа кулг лостадийя, лоамах урагIволалу. Ший воI ца везаш, маьрша вахар ца дезаш, водацар Куркъа. Дезалал, сесагал, зIамигача кIаьнкал доккхагIа гIулакхаш дар цунга хьежаш хиннараш, цудухьа водар из, ше арабаьккхача новкъара юха ца хьожаш. Иштта вахав ИбрахIим а. 1941 шера 22 июне тIом хьайнаб, хIаьта 19 июле ший лоIамагIа мохк лорабе вахав Iабдуразкъий ИбрахIим. Из ше ваха ца Iеш, цун шаккха воша а – Абукари Джабраили – болх мехка га даккха. Шоаш новкъа болххаше, тIем тIара каьхаташ яздеш хиннад цар цIагIарчарга. Джабраила цу тайпара цхьа каьхат дар, «гIайттача санна» долхаш да тхо моастагIчоа тIакхача а, цунна таIазар де а, сихагIа вай мехкара эккхаве а дага долаш, яхаш. Вешта аьлча, тIема жожагIатен юкъера цар дайта каьхат а, дог ураувттадеш, вахарах дог ца дуллаш, шоай низах а мехка низах а тешаш хиннад. Абукар а Жабраил а – шаккхе тIем тIара цIабаьхкабац. Уж байнаб, шоай лаьттах, лоамех фашисташта когашкIийле ца хилийта гIерташ. Бакъда ИбрахIима тIом дикка бIаьхбенна хиннаб. Эггара хьалха из хьожаву Ростоверча политрукий школе, цигара ваьлча кхоач из Нохч-ГIалгIай 255-ча дошлой полке. Из юххьанца вIашагIйолларах а цо дIахо баьча тIемах а лаьца геттара дика яздаьд «Нохч-ГIалгIай полках дола дош» яхача ший повеста тIа нохчий яздархочо Ошаев Халида. Полка штаба начальникалла хьожаваь хиннав Краснодарерча лоамарой къамех болча дошлой школе ваьгIа Висаитов Мовлид, полка командиралла – Абадиев Японца. Цу полке кхоач хIаьтта дийша ваьнна Оздоев ИбрахIим а, цох хул воккхагIвола лейтенант, полка пулемётни батарея политрук. Х.Ошаевс дукха дийцад цун деналерча гIулакхех, майралах лаьца, хIаьта са укхаза доаладе безам ба цо баьча тIеххьарча тIемах яздаь дакъилг. Цунца цхьана тIом беш хиннав Шатойски райисполкома председатель хинна Сапаев Белал. Калмыкерча Малодербетовски района Тундутово яхача моттиге лаьттача тIема юкъе, кога го бохабеш, чов ю цунна, цул тIехьагIа кхоъ кхы а ю. Ше санна волча политрука, дIагIо, со кIалхарвоаккхалургвац аьннадале а, из гивелле, текхаш вода ИбрахIим. Кхы цхьаькха а чов ю Белала, хIаьта а моастагIашта кIалвитац цо ший новкъост. ХIанз Оздоев ше а хиннав кога чов яь. ХIаьта а садехка майра духьаллаьттаб уж автоматий ахкарашкара поатронаш кхоачаяллалца. Юххера а, герзах хIама дисац царга, духхьал ИбрахIимга хинна цхьа «лимонка» оала дIандарг мара. Цу хьакъехьа Ошаевс яздаьд: «Белала ший юхьа хьагаргаера дIандарг, кIирвенна цунга хьежаш цхьа ха яьккхар цо.

-ИбрахIим, — аьлар цо уйлане ваха волаш, — саг цкъа мара вагIац укх дунен чу. Ла а цкъа мара лац из. Вайна йилла ха чакхъяьннай. Вайна укхазара кIалхардовла могаргдац. Гой хьона, вайна тIайоагIа тоаба? Аз ер дIандарг вайна шиннена юккъе эккхийтара духьала вий хьо?

Ховш да, саг цIаккха а атта къастац шийна деннача вахарах. Ма хала да хIанз, укх миноте вала веза хьа яхача уйланца барт бе!

ХIара дийнахьарча тIемашка Белала а ИбрахIима а байнабар новкъостий бовш. Цу тайпарча хьалашка лела саг дIаIам ше вала тарлу яхача уйланца, валарах бола кхерам а сел чIоагIа хоалуш хилац цун дагахьа. ХIаьта бIухочоа ше зехьа леш воацилга, Даьхе бахьан леш волга ховш хилча, Iоажал, сабаре волаш, тIаэц цо.

Оздоевс лоацца жоп делар политрука:

— Хьайна бакъахьа хетар де…

Белал, тIакIалтIайоахаш, хьежар дIандаргага. Кхыметтел капсюла тIа латта пIелг а кIеззига хьоабир. Хьалъайдир бIаргаш…

— ИбрахIим. Хьо гIалгIа ва, со – нохчо. Уж вай моастагIий ба. Воаш доадалехь, кхы а цхьацца цар дакъа Iодилла вай?

— Мегаргда…

ГIаьрхой геттара гарга бар. Белала аьрда кулга гола IогIортайир. Цун юхь дикка эргаяьккхаяр лазача човнаша… ДIакхессар дIандарг…

ИбрахIима довнзар ийккхача дIандарго даьр. Белала корта лаьттангахьа Iочубахача, цунна байра новкъоста кертах баьлла къорга хьисапе цIе кIаьд…»

ДIахо вай мехкахо Тундутово яхача юртарча кхий чу волаш хьакхет. Цунца лийца боахкача наха цун хьаж тIара кIи фийг миссел йола дIандарга гарг хьайоаккх. Из цу кхий чу хьачувенараш вай санитараш хиннаб, бакъда цул тIехьагIа, фашисташа юрт дIа а лаьца, Оздоев моастагIчун кара нийслу. Иштта чакхбоал цунна тIом. Из хиннад 1943 шера. Бакъда бокъонца ший дезалах из 1946 шера мара хьакхетац. Лаьца воаллачара массехказа ведда а хиннав зIамига саг, хIаьта а гоавараша юха а юха а лувцаш хиннав.

Цу хана ИбрахIима кхоачарле яхаш хиннай Казахстанерча Кустанайски областа Урицк яхача юрта. Хьехархочун балха юхевитац селлара дийшга вола Iилманхо. Цу ханах лаьца журналиста Котиев Султангире иштта яздаьд ший очерка тIа: « Алхха 1951 шера мара школанна юхевайтанзар И.Оздоев. Из дIаийцар моттигерча школе математика хьехаргйолаш, цу хана а шийна дикагIа ховш бола мотт е кхыдола гуманитарни Iилма хьеха пурам луц цунна.» Ше чIоагIа сабаре саг хиларга хьежжа, цу шедолча хIаманна сатоха низ кхоач цун. ЦIабаха пурам делча, ший бисача дезалца мехкавоал ИбрахIим, ваха аьнна хорж цо ше Iовигале ваьха йола Шолжа-ГIала. Юха а дIаболалу Iилман болх. Меттаоттаяьча Iилма-тохкама институте балха аравоал из воккхагIвола Iилман болхло волаш. Дукха хIама дар цунга а цунна уллув къахьегаргболча новкъосташка а хьежаш. Школашка хьеха книжкаш, дошлоргаш, кхыдола тохкамаш дар де дезаш. Уж хIамаш ца хилча къаман Iилма, литература, дешар сеца латтаргдар. ХIаьта уж дIахьалхакхувларгдола чарх дIакхастийта езараш Оздоев хьалхалатта Iилман болхлой бар. Цо даь Iилман балхаш дукха да. Къаьстта а царна юкъе лоархIамерчарех ба аьнна хет сона «Эрсий-гIалгIай дошлорг» яха болх. 40000 эзар дош юкъедолча цу лугIатага кхоачаш, цхьаккха хиннадац вай 1980 шу тIакхаччалца. Цул тIехьагIа арадийннад А.Куркиева «ГIалгIай-эрсий дошлорг», Л.Тариевай «ГIалгIай-эрсий дошлорг», Н.Барахоеваси, Н.Кодзоевси, Б.Хайровси кхелла «ГIалгIай-эрсий терминий дошлорг», кхыдараш. Царна юкъе а белггала да къаьнарча лингвиста оттадаь хиннар. Къаьстта а цун дикал ювзаенна я шийна хьадагадийххар — бакъахьа дале а харцахьа дале а – юкъецакхахьарца. Бокъонца таханарча гIалгIаша дукхагIа леладеш дола дешаш мара юкъедоаладаьдац цо ший дошлорга. Новкъа водача цхьан сага аьннадар яхаш, цох къаман литертурни мотт бе гIийртавац ИбрахIим. Вешта аьлча, Д.Розентала ма аллара, дешаш-паразиташ юкъекхувлаш оамал хиннаяц цун ше беча балха. Уж дукха да лакхе хьоахадаьча кхыча авторий дошлоргашца. Цудухьа книжкай тархен тIара ший моттиг, кхычарна дIа ца луш, из сий долаш, лелаю дувцача лугIата. Са кара хилча, цIаькха кепа теха, арахецаргдар аз из, хIана аьлча карарча хана из дохкаш корадагIац цхьанна тика чура.

Цхьаццаболча наха оал, цу тIа дукха эрсий дешаш да. Хилча фуд? Вай метта юкъе лелаш дола дешаш да-кх уж. Iарбий меттацара хьаийца а да къаман метта юкъе геттара дукха дешаш. Уж а вожаш а вай дийнача метта юкъе хиланза даргдоацаш да. Хозахета хьаийцадац уж, вай метта юкъе доацандаь, мотт дIабувцаш, йоазув деш хилча чIоаггIа эшандаь хьаийцад.Кхыча къамий метташка а да-кх уж иштта. Масала, саьмазка ца ала моллагIча гIалгIачо морожниаргда, билми ца аламебель аргда, иштта кхы дIахо а. Оздоевс цу тайпара ловзаргаш леладаьдац наьна меттаца, е леладе цхьанне а бокъо яц.

МоллагIа шийна хьадагадийха Iовдала дош дошлорга тIа оттадеш вола саг дика саг вац, зуламхо ва. Бокъонца дола зулам да цо мотт Iомабе безача къонача тIехьенна дер. Мотт ховш болча боккхагIчар-м хьаэцаргдацар уж дешаш. Юртийи мехкийи цIераш а кхоачам болаш я аьнна хет сона цо юкъеенараш. Къаьстта а тоам бу уж нийса хиларо. Кхыча дешашца аьлча, вокхарца нийсбича, цIенхашта язбаь болх ба «Эрсий мотт» яхача издательстве гIолла Москве цо арабаьккха хиннар. Цул хьалхагIа дукха дошлоргаш арадаьха хиннад цо, нохчий Iилманхошца цхьана а къаьстта а. Цо вIашагIтеха дар 1961 шера арадаьнна хинна «ГIалгIай метта орфографе дошлорг», кхыдараш.

Филологически факультета къаман отделене студенташта а хьехархошта а гIо дора ИбрахIима. Ала деза из къаман меттах, литературах йолча паччахьалкхен экзамен дIаэцача комиссе председатель хиннилга. Сай тIеххьара экзамен цунна елар аз а, университет яьккха воалача хана. Ши саг мара вацар сона хьалхашка истола тIа ваьгIараш. Шаккха цхьан тайпан вар, шаккха профессораш бар. Кхера-м чIоагIа кхерар со. Шин профессора экзамен ялар бегаш мичаб. Хьан хов гIалатвоалий, вIалла хьона дагадоаца хIама хоаттий экзаман луш. Сайна кхаьчача хаттарашта жоп дала кийчвенна, IотIавахар со. Шедар дIадийцар. Бакъда сов чIоагIа садуаш, айса мишта дийцар а ханзар. Фируза Гиреевна бIарахьежар воккхагIволча ИбрахIима. Комиссе корта из ма барий.

— Iа фу оттаергьр цунна? – хаьттар ИбрахIима.

— Аз-м пхиъ оттаергьяр, — аьлар кхалсага.

— ХIаьта аз а оттаергьяр-кх цунна иштта, — низткъа хьахезар сона профессора оаз. Къамаьл шорта деш оамал яр ИбрахIима. Шаккха профессор раьза волаш, гIалгIай меттах эггара лакхара оценка «5» оттайир сона. Из дар Оздоев сона эггара тIехьа бIаргавайна ди. ХIаьта а со цунцара къаьста ди дар ала йиш яц цох. 22-гIа шу да цо яздаьча книжкаех пайда а эцаш, Сурхо тIарча школашка деша дагIача берашта аз гIалгIай мотт хьеха. Дагахьа Iомадаьд аз 5-9 классашта лаьрхIа меттах мел дола книжкаш. Царех диъ яздаьр (6-7, 8-9) профессор Оздоев ва. Сона атта да цун книжкашца болх бе, моллагIча темаца ювзаенна урок хиларах. ХIаьта аз хьехача бераша, экзаменаш во дIаенна, сона цIаккха эхь даьдац. Царех дукхагIчар дика Iомабу шоай къаман мотт. Духхьал цхьа масал доаладергда аз. Укх шера ийс класс яьккхача дешархошка яздайта аьнна, дешара министерство хьалдайта диктант, кхаь сага пхиаш йоахаш, цхьайтта сага йиаш, цхьайтта сага кхоъаш йоахаш, яздир. ТIехдаьнна дика яздаьдеце а, хIаьта а цар из во яздаьд ала йиш яц са. ИбрахIима книжкаша чIоагIа гIо ду берашта, гIалгIай метта кIоаргенаш кхетае аIомае а.

ИбрахIим ше тахан воацаш ва. Из кхелхав 1986 шера, дIавеллав Наьсар-Кертерча кашамашка. Котиев Султангире ший очерка тIа аьннад, цун цIерагIа улица, школа хила езар аьнна. Из дош цо айдаь хиннад 22 шу хьалха. Цу юкъа Оздоев Iабдаразкъий ИбрахIима цIи цу моттигех тиллаеце, хIанз а тIехьа дац из тиллар. Духхьал цхьан юрта хинна а ца Iеш, гIалгIай хIара юрта хила еза аьнна хет сона цун цIи лелаеш йола улицаш. Иштта школаех, колледжех, гимназеех, лицеех тилла йоагIа из. Вай декхар да ший къаманна йIаьххача заман чухь накъаваьнна саг виццавар.

2. Даь никъ хьаийца воI

Оздоев ИбрахIима дезале эггара воккхагIа хиннар воI Рамис ва. Из 1941 шера ваь хиннав. Да тIем тIа волаш, берригача дезалца Сибре вигав кхо шу даьнна из кIаьнк а. Халонаш, шелал, моцал – шедар Iаткъаш хиннад цун ханара волча сага. ХIаьта а цхьацца бахьанашца, могаш-маьрша волаш, хьалкхийнав из. Вай цIадаьхкачул тIехьагIа Нохч-ГIалгIай педагогически институте деша вода, гIалгIай мотти литературеи, эрсий мотти литературеи хьеха дагахьа. Вешта аьлча, ший дас цхьан хана хержа хинна никъ бар цо каралаьцар. Цо во дийша хургда аьлча, саг тешаргвацар сох. Иштта хIама довзара тIера, оамалца сухал йоацаш, ше деш дола хIама лаьрххIа а сабарца а деш оамал яр Рамиса. Цудухьа со теш, ший новкъосташта масал телаш цо из чакхъяьккха хургхиларах. Цунна кIоаргга ховш хиннача метто а литературо а тешал дора, из дика студент хинна хилара. Цо из чакхйоаккх 60-гIа шераш юкъекхаьчача хана.ДIахо ший уйла кхоачаш а еш, Шолжа-ГIалий тIарча школе болх бе вода. Бакъда цу хана горадашкарча школашка Iомабеш бацар наьна мотт е нохчийбар а е гIалгIайбар а. Дуккха ха яьнначул тIехьагIа мара юкъедоаладанзар уж метташ. Рамиса чIоагIа ловра къаман мотт хьеха а цох дола шийна ховр кхы тIа кIоаргде а. Из уйла кхоачашъе цунна гIо ду Юкъерча Ачалкхе школан директор волаш болх беш хиннача наьна-вошас Чапанов Оарснакъа. Белгалдаккха деза, вай къаман геттара кIезига болча филологически Iилмай кандидатех цаI из хиннилга. Цо ше волча юрта дIавуг йиший-воI, наьна мотти литературеи хьехаргдолаш. ХIанз Рамиса таро яр хIара дийнахьа дийна, цIена наьна мотт хаза, берашта хьеха а шийна цаховр Iомаде а. Дизза кхоачашхиннадар цун дагалаттар. Дикка гIалгIай меттаца хьакхаштаваьнначул тIехьагIа, зIамига саг балха вода Шолжа-ГIалий тIарча хьехархой говзал лакхъеча института методически отдела кулгал де. Хьехархой балхаца вувзавеннача сага дика хов аьнна хет сона, из фу яхилга да. Шоай мотт хьехаш болча хьехархошта, из дIахьехара наькъаш довзийташ, гIо дар – иштта дар цунна хьалхашка лаьтта керттера декхар. Школашка наьна мотт мишта хьех, фу ховш ба из хьеха нах, малагIа дика а эсала а моттигаш нийслу цар балха тIа… Уж а царех тара кхыдола а дешаш дар даим цун теркама кIалха хиннараш. Дуккхача къонача хьехархошта гIо ду цо шоай балха дух тIа бовла, из нийсача, дешархошта пайда баргболча апарагIа дIабахийта. Цкъаза дешархоша даьча йоазон балхашка хьожар, царна мотт мел дика хов а мишта хьех а тахкар духьа. Цунца цхьана Оздоев 70-ча шерашка болх беш хилар Л.Н.Толстой цIерагIча Нохч-ГIалгIай паччахьалкхен униврситета хьехархо волаш, дукхагIа цо хьийхар литература дар. Цун лекцешка ладийгIа а цун студент хинна а ва со. Из аудиторе чуваьннавий ховш хилацар, сов тата дужадаь шорта чуварах. Цхьабола хьехархой боагIаш хилча, студенташ хьабовдар, сихагIа шоай моттигаш хьалувцар духьа:

— ВоагIа шоана! – хулар хьахозаш. Цаховш цунна цатоам бар, гIалатбалар кхерар уж ишттача хьехархочоа хьалхашка, хьан хов экзамен йолча хана цо «чIир» лехий а. Амма Рамис иштта вацар. Хьчуваьлча цу чу гIараш хуле а, цIогIа детташ, уж сихагIа Iоховшабе гIерташ хьувзаргвацар. Из чувеналга ма хайя, цу сахьат гIараш ювшар, болх дIаболалора.

Цунга ладувгIара тIера бар студенташ, хIана аьлча тIехьагIа царна эшаргдола хIама мара хилацар цун лекцешка, дукхагIдар царна хеза доаца, керда хIама хулар. Къаьнадара кердача хьисапе, дукхагIа чам тIагIоргболча тайпара дувца хьожар хьехархо. Цох хьахул аьнна хет сона моллагIча хьехархочун говзал. Ишттача хьехархочун сий де безам боагIа. Студенташа сий деш вар Рамис а. Шозза 45 минот йолаш хулар цун лекци, цу юкъе лоацца са а лоIаш. Бакъда оаха салаIа витацар из, хIана аьлча гургал тоххаше, никх санна цунна гонахьа гуллора. Тхоай хаттараш цунга доашхийтар. МоллагIа хаттарIа даларах, цунна бакъахьара жоп лора хьехархочо. Цхьа-ши дош аьнна дIаваха а ца гIерташ, дувцача деша овла хьатохкаш, керта чу вIалла хьоа боаллаш вола саг кхетаргволаш, хулар цун къамаьл.

Рамис соца цхьан курсе баьгIача кагийча нахаи мехкараштеи эггара хьалха гуш а вовзаш а вацар. Тхо кхоачам боллашдика дайзадар цу ханале. 1976 шера дар из. Тхо университета хьалхара курс яьккха даьннадар. СалаIа цIадолхаш, факультета хьакимаша хьакхайкадир тхога, ахкан юкъе ЖIайрахьа фольклорни практика хургйолга, цу лоаман районе кIезигагIа дале а цхьа кIира даккха дезаргдолга. ХIаьта кулгалхо волаш тхоца ва везаш хиннар Оздоев Рамис волгах а хоам бир. Тхо дерригаш гIаддахар, хIана аьлча из, студенташа дувцачох, цIимхара, гIожа воацаш саг хиларах. ХьатIакхаьчар из ха. Тхох дукхагIдараш цIаккха лоамашка хиннадацар, е гIала е малхара каша бIаргадайна дацар. ХIанз тхона хьалхашка дар даьша диа дуне, уж баьха фусамаш, лийна наькъаш, цар мийнна лоаман масса шовдаш. МассагIа дар уж. Бокъонца дола фаьлгашкара сурташ дар тхона хьалхашка айттараш. Тхо дахаш хиннар ЖIайрахьара интернатяр. ЙиIигашта къаьстта, кIаьнкашта къаьстта, кулгалхочоа къаьстта Iе фусамаш яр. Тха доалахьа хьаенна столови яр. Нийсса тхона лакхе бар тамашийна Маьтлоам. Осмиев Хьамзата ший стихотворенешка аьннача беса, кIай чоалба хьерчаш санна хетар цу лоаман бухьах. ХIана аьлча е морхашта е дехка юкъе къайлабувлар из даим. Цхьан оагIора лоаман бердаш долаш, вокх оагIорахьа ахк долаш, унзара дар укхазара наькъаш. Эггара хьалха уж дайначоа геттара кхераме хетар. Наггахьа топ йоалар лоам тIа, хетаргахьа чарахь феса тIакхаьча хила везар.

Укхаза нийслора акха кой, гаьзарий, кхыдола дийнаташ. Интерната юххе бахача наьха коа, сетках даьча горинга чу латтар цу тайпара акха ка. Хетаргахьа, из бар Татаев Илезеи Чахкиев СаIидеи шоай «Лоаман новелла» яхача исбахьален фильма юкъебоалабаь хиннар.

Тха кулгалхо ший хозача Iанарца моллагIа хIама студенташка а студенташ боацарашка а кхоачашдайта ховш саг вар. Цудухьа везавеннавар цу кIалха бахача наха а. ГIалгIашта меттел, кхыча къамех барашта а. Укхаза цхьа масал доаладе лов сона. Цу интернате яхаш а болх беш а яр къоаналгахьа леста цхьа эрсий кхалсаг. Тхоца дукха йистхилар долаш яцар из. Студенташа моллагIа хIама дийхача, хаьттача, дукха раьза йоацаш, дора цо из. Цхьайолча хана вIалла теркал а дицар. Тхона говзал ца тоилга хинна хургдар-кх из цунца къамаьл де. Бакъда тха кулгалхочунна корабир цун дег тIа бода никъ а цунца бувца мотт а. Цхьан Iуйрийна тхо дIахьежача, кулг-юхь дулаш воаллача Рамиса юххе, бедоаллаш гата а долаш, хий IотIакхорзаш латтар къаьна хьехархо. Иштта саг вар Рамис, нах гаргаозаргбар де а ала а ховра цунна.

Iуйрийна хIама диа, багахбувцам гулбе тхо арадала кийчделча, даим хьехар дора тхона воккхагIа волаш, тхона хьалхаваьнна лоамашка венача сага:

— Укхазарча наха вайх бехк боаккхаргбола хIама ма делаш, боккхача нахаца Iимерза, Iуйре-сайре дика ювцаш хилалаш. Шоана зувц мотте а, цу наха зув шоана вай. Чудахача фусаме эздий хилалаш, воккхагIчоа магIадаьле Iо ма ховшалаш.Шун тIа ховшадой, шун эздел леладелаш…

Цхьан дийнахьа Аьрзи, ОлгатIе яха юрташ йолчахьа багахбувцам гулбе долхаш, йиIигашта бIаргабайнабар йоккхача беша багIа кхаьча боалаш. Картах тIехбаьнна, кIезиг-дукха боалаш баьхабар цар. Из дIахайра Рамиса. Масалаш кхувлаш, дIаьха къамаьл дир цо, йиIигашка товри цатоври фуд дувцаш. Кхетадир мехкараша, наьха беша чубувлар дика доацилга а къаьстта йоI-сагага товш доацилга а. Кхы цу тайпара хIама шоашкара гучадалийтнзар цар. Хоза оамалаш-м хьахьекхар шоай. ХIанз а дицлуц сона цар деш хинна даьтта тIахьекха детта диткъа чIаьпилгаш. Тахан цхьа моллагIйолча йоккхача сага ховргдацар уж иштта де. ГIалгIай юрташка кхийна а даар кечдара говзал зIамига болча хана денз Iомаяь а бар царех дукхагIбараш. Пандар лакха ховраш а бар царна юкъе. БIарчча дийнахьа лоамашка гIолла багахбувцам дIаязбеш а лийнна, кIаьдденна цIадаьхкача, ладувгIача е халхара ашарца самукъадоаккхар къонача пандарчаша. МаьркIажа хана вIашгIкхийте, хIаране ший хьанца вIашагIкхетар хиннад, дIаяздаьр фуд довзийтар. Цхьайолча хана Рамиса экскурсешка кхувлар студенташ, гIалашка, малхарча кашамашка хьажа. Цига белггала дувцар гIалаш а кашамаш а мишта деш хиннад, царех мишта пайда эцаш хиннаб.

Цкъаза тхо долча а ухар хьаьший. Масала, каст-каста воагIар цу хана юртда хинна Точиев, тхона фу эш хьожар. Цкъа ше лоамашка вена волаш, тхо цига долга хайна, чувера парте Наьсарен райкома кхоалагIа секретарь Тутаев Iамархан. Цу хана ЖIайрахь чуйоагIаш яр Наьсарен района. Шоашта эшаш хIама хуле, хоам бе аьлар цо а. Рамиса ховра чувенача сагаца гIулакх леладе а, хIаьта тхона а Iомадора фусам-даьй гIулакх, эздел. Практика юкъекхаьчача хана, даара эшаш дола хIама эца, тIада дезаш моттиг эттар. Укхазарча тика тIара тхона мел эшар эцалургдолаш дацар. Юртдаьгара машен йийха, Буро тIарча базар тIа ваха кийчвелар Рамис. Шийна гIо де со вигар. Цхьа догIа делхаш, сагото ди дар из. Бакъда Рамиса машена даьца дувцача сакъердамеча къамаьло, мишта кхоачадир ца хайташ, сов сиха городе Iокхоачадир тхо. Са кхоачашде дезаш хиннар сел хала декхар дацар, цо сайга хьаенна хIама хьа аэцаш, цун ларагIа лела мара везацар. Еррига практика чакхъяллалца тхоашта тоъаргдола кхачан товараш дахьаш, юхадаьхкар тхо ЖIайрахьарча интернате. Мехкарий раьза хиннабар оаха мел ийцача хIаманна, дика а хьегаш чакхдаьлар оаха лоамашка даьккха кIира.

Ший да ИбрахIим дийна волча хана, школашка Iомадеш дола книжкаш тоадеш, кепа тоха кийчдеш, къахьег Рамиса. Цу хана цо из болх барах, цар автор хул цох а.

ДIахо дIайодача хана, 6 – 9 классашка Iомадеш дола наьна меттах дола книжкаш ши автор волаш хул. Цар беттагаргаш тIа дIаязваьв даи воIи: Оздоев Iабдаразкъий ИбрахIим, Оздоев ИбрахIима Рамис. Иштта цар цхьана баьча балхо эргаяьха тоаяьяр цхьайола параграфаш, упражненей тексташ, нийслуш хинна гIалаташ дIадаха хьежабар. Хьалха хиннарел безамегIа, шаьрагIа, аттагIа дар уж хIанз. Цул совгIа, Оздоев Рамис ва тахан долаш долча гIалгIай метта орфографически дошлоргашта юкъе эггара дикагIчун автор. Хьалха, 60-ча шерашка, орфографе дошлорг оттадаьр а арахийцар а ИбрахIим вар. Бакъда тIехьарча хана, дуккха дешаш тIатеха, тоа а даь, из арадаьккхар Рамис ва. Цудухьа латт цу тIа цун цIи. Къаьстта теркам тIаозаш да дошлорга юкъера зIамига дошлорг. ТIеххьарча оагIонаш тIа вайна гу «Кхетаде хала долча дешай гIалгIай-эрсий дошлорг» аьнна корта а болаш, кепа теха дешаш. Масала: биргIа – пограничный столб; бIалгIа – призрак, иллюзия; вадлоам – плоская гора; гIаь саг –гордый; иркал – нерешительность; Iоарашув – поднебесье, иштта кхы дIахо а. Цу гIулакхо аттача доаккх мотт сихагIа Iомабар. Белгалдаккха деза из доккха дошлорг хилар, цунна юкъе да 13 088 дош.

Нохч-ГIалгIай республика йохаш латта ха яр из. Шолжа-ГIалий тIарча Партизански урамах сехьавоалаш латта Рамис кхийтар сох. Цигара дукха гаьна йоацаш яр хьехархой говзал лакхъяра институт, бакъда хIанз цох, нохч-гIалгIай а ца оалаш, духхьал нохчий хьехархой говзал лакхъю институт оалар. Фуд-малад, балха мичав аьнна хаьттача, Айдаев ЮвшаIаца ва ше, аьлар цо. Айдаев вар цу института директор. Рамиса цу хана дезал бар. Цун фусам-нана яр Дудургова Хьава. Мухьмад яхаш воI, Розаи Азаи яхаш йиIигаш бар цар. Хозача метте яр Рамиса дезал баьха квартира. «Орбита» оалаш йоккха керда тика йиллаяр Ленина проспекта тIа. Цу тикан тIехьашкарча Белова цIерагIча урам тIа бахар уж. Бакъда 1995 шера, тIом хьайначул тIехьагIа, бомба кхетарах из цIа а цар квартира а йохайир. Алхха цхьа библиотека мара хIама кIалхардаккха вIаштIехьдаланзар цар. Рамис а цун дезал а гаргара нах болча баха безача кхаьчар. ДукхагIа из Iеш хинна моттиг яр Майске бахаш хинна йижарий. Иштта дIаухаш-хьаухаш кхестача юкъа цхьацца лазараш хьахьайра, могаш воацаш вола Рамис 1998 шера вайцара къаьстар. ИбрахIим воаллача Наьсар-Кертерча кашамашка хилар цун тIеххьара сацар.

Рамиса дезал карарча хана ондабаьннаб. Розас мехкдаьтта Шолжа-ГIалий тIара институт яьккхай. Маьре а яха, кхо бер кхедеш я. Азас ГIалгIай университет яьккхай, из Пхьилекъонгий-Юртарча берий беша къахьегаш хьайоагIа. ХIаьта Мухьмада а яьккхай из университет, болх беш ва вай Президента администраце. Бераш доккха хиннадале а, Рамиса фусам-нана Хьава а, ши кулг вIашка ца дуллаш, мехкахой унахцIенон ха тIа латташ хьайоагIа. Шоаш бахача Пхьилекъонгий-Юртарча больнице физиотерапевт я из.

— Мишта вар Рамис цIагIа, цун керттера оамал санна малагIа белгалъяккха йиш яр?

Из хаттар делар аз цун йишийга, ИбрахIима дезала юкъе эггара зIамагIа хиннача Фатимайга.

— ДегIацара эздел, сабар, — аьлар цо. – ЦIаккха из чIоагIа йистхинна, сага тIачайха дагадагIац сона. Ший даьца-наьнаца Iимерза вар из. Иштта Iимерза волаш чакхваьлар ший берашца а.

Фатимас яхар бакъда, иштта дагавоагIа Рамис из вовзаш мел хиннача сага а, къаьстта а тхона, цун хиннача студенташта. Иштта могаву из Мухьмада гIалгIай мотт хьехаш, Шолжа-ГIалий тIарча №18 йолча школе болх беш хиннача Дударов БайIала Радимхана а.

— Городе гIалгIай мотт наггахьарча школе мара хьехацар. Хьехархой ца тоъандаь да из оалар, дIадерзадора. Со Шолжа-ГIалий тIарча кхыча школе яр болх беш, Оздоев Рамиса, 18-ча школе балха гIоялара хьо, аьнна, дийхача хана. Се йолча школе къахьеггаше, цо дехар дарах юхьанцарча классашка наьна мотт хьеха цига яхар со. Рамиса чIоагIа ловра ший воI гIалгIай мотт ховш хилийта. Каст-каста воагIар из воалавеш школе, хоаттар цун дешарах, толамех. Эздий а кIаьда а саг вар Рамис, — аьлар Дударовас.

Наха везаш вахар а валар а, цул сий долашагIа хIама кхача йиш яц сагага. Из сий долаш хиннав, хIанз а ва Оздоев ИбрахIима Рамис. ГIалгIай мотт вай школашка Iома мел беча хана, дешархой керттера книжкаш хинна, цар истолаш тIа дадаргда цо вайна юхедита йоазонаш.

ШоллагIвола ИбрахIима воI Борис яхаш ва. Уж шиъ мара кхы къонгаш бацар ИбрахIима. Борис ваьв Казахстане. ИбрахIима дезал баьхаб цигарча Урицк яхача юрта. Вай цIадаьхкачул тIехьагIа Шолжа-ГIалий тIарча №38 йолча школе деша ваьгIав из. ДIахо из гIулакх деш хиннав эскаре. Волгоградски областе стройбате яьккхар цо из ха. Со университета кхоалагIча курсе волча хана, тха факультете деша айттача кагийча наха юкъе вар бокъонца «Чапаев» яхача кинофильме керттера роль ловзаяьча Бабочкин Борисах ахваьккхача санна тара вола зIамига саг. Цхьаькха деций тамаш йолаш хIама: шинне а цIи Борис хилар. Оздоевх массане Василий Иванович

Источник: serdalo.ru
 Читайте также:

Молодежный форум «Согласие»

С 24 по 26 июля 2017 года в г. Магас, Республики Ингушетия в Бизнес-отеле «Магас» пройдет Молодежный форум «Согласие». Проект реализуется по инициативе Благотворительного фонда «Сердца без границ» при поддержке Централизованной религиозной организации "Международная Исламская ..

Спасатели и пожарные обеспечили безопасность международного турнира M-1 Challenge 81 «Битва в горах»

В селении Таргим состоялся международный турнир M-1 Challenge 81 «Битва в горах», посвященный 25-летию Ингушетии. Арена проведения поединков, бойцовский ринг и трибуны для зрителей находятся под открытом небом в окружении величественных гор и средневековых памятников ар..

«Удостоверяющий центр кадастровой палаты Росреестра»

Филиал ФГБУ «ФКП Росреестра» по Республике Ингушетия (Федеральная кадастровая палата) приступил к осуществлению полномочий удостоверяющего центра, которые заключаются в создании квалифицированных сертификатов ключей проверки электронной подписи для физических лиц, в том числе ..

Ахмадхан Оздоев одержал четвертую победу в рейдже

Ахмадхан Оздоев в весовой категории до 84 кг победил испанского бойца Альберто Варгаса на турнире М-1 Challenge 81, проходящем в горной Ингушетии. Испанец проиграл в первом раунде. Чемпион Европы по боевому самбо нанес серию сокрушительных ударов и отправил соперника в ..

Роскомнадзор запустил сайт «Персональные данные. Дети»

Данный сайт призван повысить правовую грамотность населения в вопросах представления персональных данных в интернете, в частности пропаганда образа жизни, направленного на ответственное отношение к личным данным, размещаемым  в социальных сетях, среди несовершеннолетних. ..

Президент России Владимир Путин подписал распоряжение, которое определяет порядок внесения и согласования кандидатур на должность глав регионов

Президент России Владимир Путин подписал распоряжение, которое определяет порядок внесения и согласования кандидатур на должность глав регионов. Документ опубликован на официальном портале правовой информации. В среду, 19 июля, на кремлевском портале было размещено расп..

Мовсар Евлоев победил Павла Витрука и стал чемпионом ММА

Мовсар Евлоев победил действующего чемпиона ММА в легчайшем весе Павла Витрука и завоевал пояс чемпиона. На международном турнире М-1 Challenge 81 «Битва в горах» ингушский боец — обладатель титула временного чемпиона — подтвердил, что пояс достался ему не случайно. ..

В Магасе пройдет праздничный турнир к Международному дню шахмат

В столице Ингушетии — Магасе в одноименном шахматном клубе пройдет праздничный турнир к Международному дню шахмат. Как отметили в пресс-службе столичной администрации, для участников будут созданы все необходимые условия. «Будем рады видеть всех желающих, независ..

Мнение редакции интернет сайта riasv.ru никогда не совпадает с мнением, высказанным в новостях.

Пользовательское соглашение   |   Контактная информация   |   Города
Copyright © 2014-2017 riasv.ru - региональное информационное агентство